Туруктуу жашоо шарттарын колдоо үчүн Батыш Тянь-Шань тоо экосистемасынын глобалдык маанидеги биоартүрдүүлүгүн жана аны менен байланышкан жер жана токой ресурстарын сактоо

Долбоор жөнүндө:

Батыш Тянь-Шань эндемизмдин жогорку деңгээли жана бай флора жана фауна менен айырмаланат. Регион ЮНЕСКОнун дүйнөлүк мурасынын тизмесине кирет, био ар түрдүүлүктүн 34 глобалдык Олуттуу жерлеринин бири (Biodiversity Hotspots) жана Жапайы жаратылыштын Дүйнөлүк фондунун версиясы (WWF) боюнча Global 200 дүйнөлүк экорегиондордун рейтингине киргизилген. Батыш Тянь-Шандын аймагында жок болуп кетүү коркунучунда турган жаныбарлардын 27 түрү байыр алган жана өсүмдүктөрдүн кызыл китепке кирген 54 түрү өсөт.

Долбоордун максаты глобалдык маанилүү ар түрдүүлүктү сактоодо жана Батыш Тянь-Шандын тоолорунда жер жана токой ресурстарын туруктуу тескөөнү камсыз кылууда ландшафттык мамиле кылууну алдыга жылдырууда турат.

Долбоор 3 компоненттен турат:

  1. Батыш Тянь-Шандын ландшафтынын ичиндеги био ар түрдүүлүктүн негизги участкаларын сактоо жана туруктуу башкаруу;
  2. Буфердик зоналарда жана экологиялык коридорлордо жер пайдаланууну жана токойлорду пайдаланууну жөнгө салуу, ошондой эле жергиликтүү коомчулуктар үчүн туруктуу мамилелерге колдоо көрсөтүү аркылуу Батыш Тянь-Шанда экосистеманын туруктуулугун жана байыр алуу жерлеринин биригүүсүн жакшыртуу;
  3. Ак илбирсти жана анын экосистемасын коргоо боюнча Кыргызстандын региондук жана глобалдык кызматташтыгын алдыга жылдыруу.

Күтүлүүчү натыйжалар:

  • “Алатай” жана “Кан Ачуу” эки жаңы мамлекеттик жаратылыш парктарына колдоо көрсөтүү жолу менен Батыш Тянь-Шанда Өзгөчө коргоодогу жаратылыш аймактарынын (ӨКЖА) кеңейтилген түйүнү; 
  • Жогорку жаратылыш коргоо баалуулугуна ээ болгон (HCVF) токойлордун жаңыланган статусу жана жергиликтүү коомчулуктардын катышуусу менен токойлорду туруктуу тескөө;
  • Жалал-Абад облусунда Батыш Тянь-Шандын Корголуучу аймагын (КА) сактоо боюнча жакшыртылган тескөө жана потенциал, ошондой эле жогорку жаратылыш коргоо баалуулугуна ээ болгон токойлорду тескөөнү күчөтүү;
  • Жаңы жана иштеп жаткан КА биргелешип кайтаруунун, укуктук колдонуунун жана контролдун системасын күчөтүү;
  • Тиешелүү ӨКЖА ортосунда жаңы ӨКЖА жана жапайы жаратылыштын коридорлору үчүн аныкталган жана белгиленген буфердик зоналар;
  • Био ар түрдүүлүктү сактоонун жана токойлорду жана жер ресурстарын туруктуу тескөөнүн маселелери менен макулдашылган, Токтогул жана Тогуз-Торо райондорунун аймактарын өнүктүрүү пландары;
  • Жайыттарды тескөө боюнча жакшыртылган жергиликтүү пландар аркылуу ак илбирсти сактоонун түрлөрүн кошо алганда, жергиликтүү калктын кирешелери жана жапайы жаратылыш үчүн маанилүү болгон, деградацияланган жайыттарды калыбына келтирүү;  
  • Ак илбирстин экосистемасын кошо алганда, жапайы жаратылыш үчүн маанилүү болгон деградацияланган токойлорду калыбына келтирүү;
  • Жергиликтүү микрокредиттик мекемелер менен биргеликте иштелип чыккан жана максаттуу коомчулуктарды колдоо үчүн ишке киргизилген жергиликтүү коомчулуктар үчүн альтернативдүү киреше алып келүүчү ишмердиктин программасы;
  • Жапайы жаратылышка каршы кылмыштарды аныктоого жана жазага тартууга багытталган, жапайы жаратылышты коргоочу тиешелүү тараптарды окутуу;
  • Улуттук, транс чектеш жана региондук деңгээлдерде ишмердүүлүктү макулдашуу жана координациялоого багытталган Ак илбирсти жана Экосистеманы Коргоо боюнча Глобалдык Программага Кыргызстандын катышуусу.

2018-жылдын жыйынтыктары боюнча биздин натыйжалар:

Батыш Тянь-Шандын био ар түрдүүлүгү жөнүндө калк арасында маалымдуулукту жана экологиялык билимди жогорулатуу боюнча иш-чаралар

  • 300дөн ашык адамдын катышуусу менен “Жаратылыш жана жаштар – бир келечек” девизи астында Токтогул районунда балдардын жана жаштардын катышуусу астында “Парктар маршы” экоакциясы өттү;
  • “Ак Илбирс” постановкасы менен Жалал-Абад облусу боюнча турне уюштурулду;
  • Ак илбирс Эл аралык күнүнө карата Декада жарыяланган, анын алкагында хоккей боюнча өлкө чемпионаты, экологиялык көргөзмө, студенттик флешмоб, Ч.Айтматовдун чыгармаларынын мотиви боюнча “Сур Эчки” спектаклинин бет ачары жана Дүйнөлүк тоо форуму учурунда промо-иш-чара өткөрүлгөн;
  • Токтогул жана Тогуз-Торо райондорунда жергиликтүү жашоочулар менен маалыматтык жолугушуулар, балдардын катышуусу менен видеороликтерди жана театрлаштырылган оюндарды көргөзүү уюштурулган, ошондой эле ак илбирсти коргоо жана курчап турган чөйрөгө аяр мамиле кылуу темасы боюнча мектептерде лекциялар өткөрүлдү; 
  • Ак илбирстин образы Үчүнчү Көчмөндөр оюнунун тумары (талисманы) деп таанылган, анын алкагында “Кырчын” жайлоосунда жана Чолпон-Ата шаарында ак илбирсти жана био ар түрдүүлүктү сактоо чакырыгы менен интерактивдер, көргөзмөлөр, маалыматтык акциялар жана видеокөргөзүүлөр өткөрүлдү;
  • Ак илбирсти коргоо маселесине коомчулуктун көңүлүн буруу максатында “Мени сактап кал” аталышындагы ак илбирстин образындагы балдар кийимдеринин жаңы коллекциясы чыгарылган; 
  • Ак илбирс хоккей боюнча Кыргызстандын улуттук курама командасынын тумары болуп калды, ал “Ак илбирсти бирге коргойлу!” девизи астында өтүп, Азиянын Чакырыктар Кубогунда декабрь айында Малайзияга катышып келишти; 
  • Курчап турган чөйрөнү коргоо жана токой чарбасы мамлекеттик агенттиги жана Билим берүү министрлиги менен бирдикте мектеп окуучулары арасында дилбаяндардын жалпы өлкөлүк конкурсу өткөрүлгөн;
  • Токтогул районунун Мазар-Сай айылында мектепке караштуу аймакка коомчулук менен көчөт отургузуу өткөрүлгөн.

“Алатай” жана “Кан Ачуу” мамлекеттик жаратылыш парктарына (МЖП) колдоо көрсөтүү

  • “Алатай” жана “Кан Ачуу” МЖП алдында Токтогул районунун Кызыл-Өзгөрүш жана Чолпон-Ата айыл аймактарынын жана Тогуз-Торо районунун Атай жана Көк-Ирим айыл аймактарынын жашоочуларынан Байкоочу кеңештер түзүлгөн. Байкоочу кеңештер ачык жана достук мамиледеги кызматташтык үчүн МЖП жана жергиликтүү коомчулуктар ортосунда диалогдук аянтты түзүүгө чакырат. “Алатай” МЖП алдындагы Байкоочу кеңештин курамында 9 адам бар, анын ичинде 4 аял жана  “Кан Ачуу” МЖП Байкоочу кеңешинде – 11 адам, алардын ичинде 4 аял бар.
  • Курчап турган чөйрөнү коргоо жана токой чарбасы мамлекеттик агенттигинин буйругу менен жаңы “ӨКЖА жаратылыш коргоо натыйжалуулугуна баа берүү методикасын” (МЕТТ) бекитүүгө жардам көрсөтүлдү. Бекитилген методика  WWF тарабынан иштелип чыккан, аны долбоордун алкагында Кыргызстанда колдонуу үчүн ыңгайлаштырган. Батыш Тянь-Шандын ӨКЖА өкүлдөрү окуудан өтүшкөн, эми алар өздөрүнүн ӨКЖА жаратылыш коргоо баалуулугуна, маанилүүлүгүнө жана натыйжалуулугуна баа берүүнү өз алдынча жүргүзө алышат.
  • Баштапкы маалыматтарды аныктоо үчүн  МЕТТ ыкмасы боюнча ӨКЖА башкаруунун натыйжалуулугуна баа берүү жүргүзүлдү, ал “Кан Ачуу” МЖП боюнча - 21% жана “Алатай” МЖП боюнча - 23% түздү. Бул көрсөткүчтөрдү 50%дан жогору деңгээлге жеткирүү ПРООН-ГЭФ долбоорунун милдеттеринин бири болуп саналат.
  • “Алатай” жана “Кан Ачуу” МЖП үчүн финансылык пландоо, бюджетти тескөө, финансылык мониторинг, ӨКЖА келип түшүүлөрүн көбөйтүү үчүн контроль жана отчеттуулук боюнча нускамалар жана сунуштар иштелип чыккан. 
  • Курчап турган чөйрөнү коргоо жана токой чарбасы мамлекеттик агенттигине караштуу “Кыргызтокойаңчылык түзүлүш” МБ үчүн ӨКЖА токой-аңчылык түзүлүшүн жүргүзүүнүн методикасы” иштелип чыккан жана бекитилген. Жаңы ыкмаларды колдонуу менен токой түзүлүш иштеринин жыйынтыгы боюнча 4328 жерлер таксирленген, алар “Алатай” жана “Кан Ачуу” МЖП бүтүндөй аймактарын камтыган. Мындан тышкары, Кан Ачуу” МЖП 240 км узундуктагы тышкы жана ички чек аралары аныкталган.
  • “Алатай” жана “Кан Ачуу” долбоордук МЖП алдында курамы 20 штаттан тышкары егерлердин биргелешкен күзөт топтору түзүлгөн, алардын ичинде 3 аял бар. Топтор жаратылыш коргоо мыйзамдарынын талаптарынын, курчап турган чөйрөнү коргоо жаатындагы ченемдердин жана эрежелердин сакталышы жана жергиликтүү калк тарабынан жаратылыш ресурстарын сарамжалдуу пайдалануу үчүн контролду жакшыртуу, ошондой эле “Алатай” жана “Кан Ачуу” МЖП кызматкерлерине био ар түрдүүлүктү сактоого жардам көрсөтүү үчүн түзүлгөн. Ал топтордун мүчөлөрү үчүн күзөт, укук колдонуу жана көзөмөл системасы боюнча семинарлар уюштурулган.
  • “Алатай” жана “Кан Ачуу” МЖП биргелешкен күзөт топтору коммуникация каражаттары, атайын кийим, оптика, фотокапкан, экспедициялык жабдуулар жана жылкылар менен жабдылышкан.
  • “Алатай” жана “Кан Ачуу” МЖП администрацияларына жаңы жол тандабас машиналар, кеңсе техникалары жана жабдуулары өткөрүп берилген.
  • “Алатай” жана “Кан Ачуу” МЖП аймагында фотокапкандар орнотулган, ал эми егерлерди аларды колдонууга үйрөтүшкөн.

Окутуу жана тажрыйба алмашуу

  • Батыш Тянь-Шань ӨКЖА өкүлдөрү үчүн Борбордук Тянь-Шанда ӨКЖА башкаруу боюнча аягына чыгарылган ПРООН-ГЭФ долбоорунун натыйжалары менен таанышуу максатында “Хан-Теңири” МЖП аймагына стади-тур уюштурулган. Катышуучулар долбоорду ишке ашырууда оң тажрыйбаны изилдешти, “Хан-Теңири” МЖП иши жана Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районунун чакан бизнес өкүлдөрүнүн иши менен таанышты. 
  • Пилоттук айыл аймактарынын жерлеринде 15 айылдын жашоочулары менен жолугушуулар өткөрүлдү. Жолугушуунун жүрүшүндө 136 адам (алардын ичинде 52 аял) долбоордун максаттары жана милдеттери менен таанышты. 
  • Өзбекстандан келген делегациялар менен биргеликте жайыт комитеттеринин өкүлдөрү үчүн Суусамыр өрөөнүнө эки күндүк тааныштыруу туру уюштурулган. Ал жерде аларга “Электрондук жайыт комитет” системасы сунушталды. Тааныштыруу туру БУУнун Өзбекстандагы Өнүктүрүү программасы менен өнөктөштүктө долбоор тарабынан уюштурулган. 
  • “Алатай” жана “Кан Ачуу” МЖП өкүлдөрүнүн потенциалын жогорулатуу үчүн төмөнкүлөр боюнча 20 семинар жана тренингдер өткөрүлгөн:
    • антибраконьердик ишмердик боюнча,  
    • дарыгерге чейинки биринчи жардам көрсөтүү боюнча, 
    • жапайы жаныбарларды эсепке алууда GPS-навигаторлорду колдонуу, 
    • браконьерлерди кармоодо коопсуздук техникаларын сактоо боюнча, 
    • кызматкерлер жана штаттан тышкары егерлер ж.б. үчүн жаратылыш коргоо мыйзамдарын бузуунун документтерин тариздөө боюнча.
  • Бул иш-чараларга 550гө жакын адам катышты, алардын чинде 122 аял.
  • СИТЕС Катчылыгы менен биргеликте Борбордук Азия өлкөлөрүнүн өкүлдөрү үчүн СИТЕС конвенциясын ишке ашыруу жана аткаруу маселелери боюнча 4 күндүк семинар өткөрүлгөн.

Жайыттарды жана токойлорду тескөөнү жакшыртуу

  • Токтогул жана Аксы райондорунун эки токой чарбасынын аймагында 94 га аянтка баалуу токой түрлөрүнүн көчөттөрүн отургузуу жүргүзүлдү.  Тогуз-Торо токой чарбасында 2019-жылы 50 га аймакка бактардын көчөттөрүн отургузуу үчүн жерлерди даярдоо боюнча иш-чаралар жүргүзүлдү. Бул иш-чаралардын жүрүшүндө жергиликтүү коомчулуктардан 49 адам тартылып, алар убактылуу жумушка алынган.
  • Жогоруда аталган токой чарбаларына аймактарды тосмолоо үчүн материалдар өткөрүп берилген. Өткөрүп берилген материалдардын жалпы көлөмү 70 тоннадан ашыкты түзөт.
  • Токтогул жана Тогуз-Торо райондорунда “Электрондук жайыт комитети” системасынын ишинин принциптери менен жайыт комитеттерин тааныштыруу боюнча тегерек столдор уюштурулган.
  • Деградацияланган жайыттарды калыбына келтирүү боюнча чаралардын алкагында пилоттук муниципалитеттердин төрт жайыт комитеттерине демонстрациялык участкаларды уюштуруу үчүн материалдар өткөрүп берилди.

Мыйзамдарды, региондук өнүктүрүү пландарын жана био ар түрдүүлүктү сактоо боюнча биргелешкен пландоону өркүндөтүү боюнча чаралар

  • Төмөнкү ченемдик укуктук документтерди иштеп чыгууга жардам көрсөтүлгөн:
    • Жаратылыш коргоо натыйжалуулугуна баа берүү методикасы;
    • Токой түзүлүш иштерин жана био ар түрдүүлүктү эсепке алууну жүргүзүү методикасы;
    • 2018-2022-жылдарга ак илбирсти сактоо боюнча аракеттер планы;
    • Келип түшүүлөрдү жогорулатуу үчүн финансылык пландоо жана бюджетти тескөө боюнча нускамалар жана сунуштар.
  • Био ар түрдүүлүктү сактоо маселелерин Токтогул жана Тогуз-Торо райондорун өнүктүрүү пландарына интеграциялоо боюнча тегерек столдор уюштурулду жана жумушчу топтор түзүлдү
  • Жапайы жаныбарлардын оорулары менен күрөшүү маселелери боюнча иштер жүргүзүлүп жатат – Мамветфитоинспекция жана Курчап турган чөйрөнү коргоо жана токой чарбасы мамлекеттик агенттиги менен меморандум жана аракеттердин биргелешкен планына кол коюлду, жапайы жаныбарлардын анализин туура топтоого егерлерге окуулар өткөрүлдү
  • Браконьерлерге жана дериваттарды мыйзамсыз соодалоо жана ташып өткөрүүгө каршы күрөшүү боюнча иш-чараларга тартуу үчүн КР Бажы кызматына караштуу кинологиялык кызматы менен иштердин биргелешкен планын даярдоо жүрүп жатат.

Статус:

Ишке ашыруунун башталышы:

Аяктоонун болжолдуу мөөнөтү:

Географиялык камтылышы:

Иш чөйрөсү:

Долбоордун координатору:

Өнөктөштөр:

Активдүү

Январь, 2017-жыл.

Декабрь, 2021-жыл.

Жалал-Абад облусунун Токтогул жана Тогуз-Торо райондору

Курчап турган чөйрө жана энергетика

Миргуль Аманалиева

  • Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Курчап турган чөйрөнү коргоо жана токой чарбасы мамлекеттик агенттиги; 
  • Ак илбирсти жана экосистеманы коргоо боюнча Глобалдык программанын Катчылыгы;
  • Токтогул жана Тогуз-Торо райондорунун жергиликтүү мамлекеттик администрациялары;
  • Айыл окмоту Атай, Көк-Ирим, Кызыл-Өзгөрүш жана Чолпон-Ата айыл аймактарынын айыл өкмөттөрү;
  • Государственные природные парки “Алатай” жана “Кан-Ачуу” мамлекеттик жаратылыш парктары;
  • Жергиликтүү коомчулуктар.

Каржылоо булактары:

Глобалдуу экологиялык фонд

Суммасы (USD)

3,988,575

Пакртар коомдук тармактарда:

Макамы:

Ongoing

Долбордун башталыш датасы :

January 2017

Аяктоонун пландык датасы:

December 2021

Ишмердик чөйрөсү:

  • accelerate structural transformations
  • Долбоордук кеңсе:

    UNDP in Kyrgyzstan

    Жүзөгө ашыруудагы өнөктөш:

    United Nations Development Programme

    Full project information  

    Funding Support by

    Донордун аты

  • United Nations Development Pro
  • Global Environment Fund Truste
  • Amount contributed

    $ 3,491,094

    Өткөн каржы жылы боюнча натыйжалуулук

    2020 $ 414,730

    2019 $ 890,451

    2018 $ 743,746

    2017 $ 221,989

    Отчеттук видео

    Долбоор жөнүндө көбүрөөк

    Жүктөлүүдө…
    Жүктөлүүдө…
    Жүктөлүүдө…
    Жүктөлүүдө…

    БУУӨП БУУӨП Дүйнөдө